साइबर सुरक्षा
साइबर सुरक्षा
साइबर सुरक्षा भनेको हाम्रा डिजिटल जीवनलाई सुरक्षित राख्ने अभ्यास हो। यसमा हाम्रो कम्प्युटर, स्मार्टफोन, सञ्जाल र अन्य डिजिटल उपकरणहरूमा भएका जानकारीहरूलाई अनाधिकृत पहुँच, प्रयोग, प्रकटीकरण, विनाश वा परिवर्तनबाट जोगाउनु पर्छ।
साइबर सुरक्षा किन महत्वपूर्ण छ?
- व्यक्तिगत जानकारी सुरक्षा: पासवर्ड, बैंक खाता विवरण, सामाजिक सञ्जालका विवरण जस्ता गोपनीय जानकारीहरू चोरी हुन सक्छ।
- धनराशीको क्षति: अनलाइन भुक्तानी, बैंक खातामा पहुँच पाएर ठगी गर्न सकिन्छ।
- कम्पनीको प्रतिष्ठामा क्षति: कम्पनीका गोपनीय जानकारीहरू चुहिएमा कम्पनीको प्रतिष्ठामा ठूलो धक्का लाग्न सक्छ।
- सरकारी सेवाहरूमा अवरोध: सरकारी सेवाहरूमा हुने साइबर आक्रमणले राष्ट्रिय सुरक्षामा खतरा उत्पन्न गर्न सक्छ।
साइबर आक्रमणका प्रकारहरू
- मालवेयर: कम्प्युटरलाई हानि पुर्याउने वा जानकारी चोर्ने डिजिटल फाइलहरू।
- फिसिङ: झुटो वेबसाइट वा इमेल प्रयोग गरी व्यक्तिगत जानकारी चोर्ने।
- रयान्समवेयर: कम्प्युटरको डेटालाई बन्धक बनाएर पैसा माग्ने।
- डिस्ट्रिब्युटेड डेनियल अफ सर्विस (DDoS): कुनै वेबसाइट वा सर्भरलाई धेरै स्रोतहरूको माग गरेर सेवा बन्द गर्ने।
- साइबर स्पाइङ: अरूको कम्प्युटर वा नेटवर्कमा अवैध रूपमा प्रवेश गरेर जानकारी चोर्ने।
साइबर सुरक्षाका लागि के गर्ने?
- बलियो पासवर्ड बनाउनुहोस्: अक्षर, संख्या र विशेष अक्षरको मिश्रण भएको बलियो पासवर्ड बनाउनुहोस्।
- सफ्टवेयर अपडेट गर्नुहोस्: सफ्टवेयरमा भएका सुरक्षा कमजोरीहरूलाई हटाउन नियमित रूपमा अपडेट गर्नुहोस्।
- सुरक्षित सार्वजनिक वाइफाइ प्रयोग गर्नुहोस्: सार्वजनिक वाइफाइ प्रयोग गर्दा गोपनीय जानकारीहरू साझा नगर्नुहोस्।
- सुरक्षित वेबसाइटहरूमा मात्र कारोबार गर्नुहोस्: वेबसाइटको सुरक्षा प्रमाणपत्र (HTTPS) जाँच गर्नुहोस्।
- साइबर सुरक्षा सफ्टवेयर प्रयोग गर्नुहोस्: एन्टिभाइरस, फायरवाल जस्ता सफ्टवेयरहरू प्रयोग गर्नुहोस्।
- साइबर सुरक्षाबारे सचेत रहनुहोस्: साइबर सुरक्षा सम्बन्धी जानकारीहरू नियमित रूपमा अध्ययन गर्नुहोस्।
नेपालमा साइबर सुरक्षा
नेपालमा पनि साइबर सुरक्षा एक महत्वपूर्ण विषय बन्दै गएको छ। सरकारले साइबर सुरक्षा नीति ल्याएको छ र साइबर अपराध नियन्त्रणका लागि विभिन्न प्रयासहरू भइरहेका छन्।
साइबर सुरक्षाका लागि हामी सबै सचेत हुन जरुरी छ।
थप जान्न चाहनुहुन्छ?
- नेपाल सरकारको साइबर सुरक्षा नीति: यो नीतिमा साइबर सुरक्षाका लागि सरकारले लिएका नीतिगत निर्णयहरूको बारेमा जानकारी पाउन सक्नुहुन्छ।
- साइबर सुरक्षा सम्बन्धी समाचारहरू: विभिन्न अनलाइन समाचार पोर्टलहरूमा साइबर सुरक्षा सम्बन्धी समाचारहरू पढ्न सक्नुहुन्छ।
- साइबर सुरक्षा विज्ञहरूसँग परामर्श लिनुहोस्: यदि तपाईंलाई साइबर सुरक्षा सम्बन्धी कुनै समस्या छ भने विज्ञहरूसँग परामर्श लिन सक्नुहुन्छ।
नेपालमा साइबर सुरक्षा सम्बन्धी समस्या
नेपालमा सूचना प्रविधिको बढ्दो प्रयोगसँगै साइबर सुरक्षा चुनौतीहरू पनि बढिरहेका छन्। यसले व्यक्तिगत, संस्थागत र राष्ट्रिय सुरक्षामा नै खतरा उत्पन्न गरिरहेको छ।
प्रमुख साइबर सुरक्षा समस्याहरू:
१. कमजोर पूर्वाधार:
- पुरानो प्रविधि: धेरै सरकारी तथा निजी संस्थाहरूमा अझै पनि पुरानो र असुरक्षित प्रविधि प्रयोग हुने गरेको छ।
- सुरक्षा अपडेटको अभाव: सफ्टवेयर र हार्डवेयरमा समयमै सुरक्षा अपडेट नहुँदा साइबर आक्रमणको जोखिम बढ्छ।
२. जनचेतनाको अभाव:
- साइबर सुरक्षाबारे ज्ञानको कमी: धेरै मानिसहरू साइबर सुरक्षाका आधारभूत कुराहरूबारे जानकार छैनन्।
- सजगताको कमी: सार्वजनिक वाइफाइ प्रयोग गर्दा, अज्ञात लिंक क्लिक गर्दा वा अनलाइन भुक्तानी गर्दा पर्याप्त सतर्कता अपनाइँदैन।
३. कानूनी कमजोरी:
- अद्यावधिक नभएको कानून: साइबर अपराध नियन्त्रणका लागि बनाइएका कानूनहरू अहिलेको प्रविधिको विकाससँगै पर्याप्त छैनन्।
- कानून कार्यान्वयनमा चुनौती: कानून कार्यान्वयन गर्ने निकायहरूसँग पर्याप्त जनशक्ति र प्रविधि नहुनु।
४. साइबर अपराधको बढ्दो घटना:
- फिसिङ: झुटो वेबसाइट वा इमेल प्रयोग गरी व्यक्तिगत जानकारी चोर्ने।
- रयान्समवेयर: कम्प्युटरको डेटालाई बन्धक बनाएर पैसा माग्ने।
- साइबर स्पाइङ: अरूको कम्प्युटर वा नेटवर्कमा अवैध रूपमा प्रवेश गरेर जानकारी चोर्ने।
- साइबर बुलिङ: अनलाइन माध्यमबाट हुने दुर्व्यवहार।
५. सीमित स्रोतसाधन:
- विज्ञ जनशक्तिको अभाव: साइबर सुरक्षाका क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको अभाव छ।
- आर्थिक लगानीको कमी: साइबर सुरक्षा प्रणाली विकास र मर्मतसम्भारका लागि पर्याप्त बजेट विनियोजन हुँदैन।
समाधानका उपायहरू:
- जनचेतना अभियान: साइबर सुरक्षाबारे जनचेतना फैलाउने कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने।
- कानूनको सुधार: साइबर अपराध नियन्त्रणका लागि कानूनलाई अद्यावधिक गर्ने।
- साइबर सुरक्षा पूर्वाधारको विकास: सरकार र निजी क्षेत्रले मिलेर साइबर सुरक्षा पूर्वाधार विकास गर्ने।
- दक्ष जनशक्ति उत्पादन: साइबर सुरक्षा क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने।
- अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग: अन्य देशहरूसँग मिलेर साइबर सुरक्षाको क्षेत्रमा सहकार्य गर्ने।
नेपालमा साइबर सुरक्षा चुनौतीहरू भए पनि यसलाई समाधान गर्न सकिन्छ। सरकार, निजी क्षेत्र र नागरिक समाजको संयुक्त प्रयासबाट साइबर सुरक्षाको अवस्थामा सुधार ल्याउन सकिन्छ।