राष्ट्रिय सुरक्षा
राष्ट्रिय सुरक्षा
- Freedom from war and freedom from fear
- सरकारले राजनीतिक, आर्थिक, सैनिक शक्ति तथा कुटनीति शक्ति लगायतको माध्यमबाट आफ्नो राज्यको सार्वभौमसत्ता, भौगोलिक अखण्डताको रक्षा गर्ने तथा नागरिकहरुलाई सबै किसिमको धम्की, त्रासबाट सुरक्षित राख्नको लागि गर्ने सम्पूर्ण कार्यको व्यवस्थापन (योजना, सङ्गठन, नेतृत्व, नियन्त्रण, समन्वय र Budgeting जस्ता कार्यहरु) लाई समग्रमा राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापन भनिन्छ ।
- यसले नागरिकको स्वतन्त्रता, आत्मसम्मान सहित गुणस्तरिय जीवनयापनको रक्षा तथा भौगोलिक, सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रुपमा देशको पूर्ण सुरक्षालाई जनाउँदछ । यो राज्य र मानवीय सुरक्षासँग सम्बन्धित विषय हो । मुलुकको राजनीतिक प्रणाली, संविधान र अन्तर्राष्ट्रिय कानून एवम् अन्तर्राष्ट्रिय मामिलाबाट राष्ट्रिय सुरक्षा निर्देशित हुन्छ ।
- हाल यस विषयले अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा स्थान पाईसकेको छ र सबै राष्ट्रहरुले यसलाई उच्च प्राथमिकतामा राख्दै आएका छन् ।
- नेपालको संविधानको धारा ५१ अनुसार राष्ट्रिय सुरक्षा नीति निर्धारण गरी कार्यान्वयन गरेको छ ।
राष्ट्रिय सुरक्षाका प्राथमिकताहरु
- स्वतन्त्रता, सार्वभौमिकता, भौगोलिक अखण्डता, राष्ट्रिय एकता, स्वाधीनताको रक्षा
- नेपालको राष्ट्रियता र राष्ट्रिय हितको रक्षा
- नागरिक हक तथा स्वतन्त्रताको सुरक्षा
- आर्थिक सुरक्षा
- राज्यको शासन व्यवस्थाको सुरक्षा
- स्वाभिमान र सामाजिक सद्भावलाई अक्षुण्ण राख्ने
- विज्ञान प्रविधि र सूचनाको सुरक्षा
- संस्कृति तथा जीवन पद्धतिको सुरक्षा
- प्राकृतिक साधनस्रोत तथा पर्यावरणीय सुरक्षा
राष्ट्रिय सुरक्षाका समस्याहरु
- सीमा सुरक्षा
- आन्तरिक द्वन्द्व
- प्राकृतिक प्रकोप
- आर्थिक असमानता
- साईबर सुरक्षा
- अन्तर्राष्ट्रिय दबाब
- पर्यावरणीय समस्या
- सामाजिक सुरक्षा
राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापन राज्यको आत्मनिर्णय गर्ने, स्वायत्तता तथा स्वाधीनताको रक्षा गर्ने र समृद्धि तथा विकासमा जोखिम एवं असर सिर्जना गर्ने आन्तरिक तथा बाह्य अवस्थाहरूको नियन्त्रण गर्न क्षमता विकास गर्ने कार्य हो ।
राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापनका क्षेत्रहरू
राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापन एक बृहत् अवधारणा हो। त्यसैले यसको क्षेत्र पनि व्यापक नै हुने गर्दछ । बुझाइको सहजताका लागि राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापनका प्रमुख क्षेत्रलाई देहाय अनुसार सूचीबद्ध गर्न सकिन्छः
- सैन्य सुरक्षा – आन्तरिक तथा वाह्य भौतिक असुरक्षाको भयबाट मुक्ति ।
- राजनीतिक सुरक्षा – सार्वभौसत्ता र नागरिकका राजनीतिक अधिकारको रक्षा ।
- आर्थिक सुरक्षा – आर्थिक स्थायित्व, वित्तीय तथा मौद्रिक सुरक्षा, आर्थिक अवसरहरूको प्रवर्द्धन र नागरिकका आर्थिक अधिकारको रक्षा
- वातावरणीय सुरक्षा – वातावरण संरक्षण र नागरिकको स्वच्छ वातावरणमा बाँच्न पाउने अधिकारको सुनिश्चितता ।
- ऊर्जा तथा प्राकृति स्रोतको सुरक्षा – सबैको पहुँच र समान एवं न्यायोचित उपयोगको सुनिश्चित हुने गरी ऊर्जाको दिगो प्रबन्ध र प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण तथा न्यायोचित एवं सन्तुलित वितरण ।
- खाद्य सुरक्षा – सबै नागरिकलाई पर्याप्त, गुणस्तरीय र सांस्कृतिक रूपमा उपयुक्त खाद्यान्नमा सहज, आर्थिक रूपले धान्न सक्ने र समन्यायिक पहुँचको सुनश्चितता ।
- साइबर सेक्युरिटी – इन्टरनेट, ईमेल, वेभसाइट तथा कम्प्यूटरमा आधारित साइबर स्पेस तथा साइवर ज्ञानको दुरूपयोग गरी हुने अपराधको नियन्त्रण गरी सूचना प्रविधिको प्रयोगमा नागरिकलाई सुरक्षाको प्रत्याभूति गर्नु ।
- आतङ्कवाद र हातहतियार नियन्त्रण – आतङ्कवादी क्रियाकालापको नियन्त्रण तथा आणविक एवं अन्य हतियारको विस्तार तथा कारोवारको नियन्त्रण गरी नागरिकलाई आतङ्क एवं भयबाट मुक्त तुल्याउनु ।
- स्वास्थ्य सुरक्षा – सबै नागरिकका लागि आधारभूत स्वास्थ्य सेवाको प्रबन्ध गर्नु।
- यातायात सुरक्षा – सुरक्षित, भरपर्दो र पहुँचयोग्य यातायातका लागि गुणस्तरीय एवं दुर्घटनाको जोखिम रहित सडक सञ्जाल, रेल मार्ग, जल मार्ग तथा हवाई सेवाको प्रबन्ध गर्नु ।
- बसाइँसराइ र शरणार्थी समस्या – लगानी, रोजगारी, व्यापार व्यवसाय तथा पर्यटन लगायतका कारणले बढिरहेको अन्तर्राष्ट्रिय तथा आन्तरिक बसाइँसराइ र विभिन्न कारणले विश्वमा बढ्दै गएको शरणार्थीको सङ्ख्याका कारण अर्थतन्त्र र समाजमा सिर्जना हुने सुरक्षा चुनौतीको व्यवस्थापन गर्नु ।
राष्ट्रिय सुरक्षाका यस्ता क्षेत्रलाई
- परम्परागत तथा समसामयिक सुरक्षा मामिला (Traditional and Contemporary Security Issues),
- कठोर, नरम तथा मानवीय सुरक्षा मामिला (Hard, Soft and Humanitarian Security Issues), र
- आन्तरिक तथा बाह्य सुरक्षा मामिला (Internal and External Security Issues)
गरी तीन समूहका वर्गीकरण गरेर समेत हेर्ने सकिन्छ ।
परम्परागत सुरक्षा मामिलामा राष्ट्रिय प्रतिरक्षा, सीमा सुरक्षा, सार्वभौमसत्ताको रक्षा र अन्तर राज्य सैन्य क्षमता जस्ता राज्यको अस्तित्त्वसँग सम्बन्धित उच्व राजनीतिक विषयहरू पर्दछन् भने समसामयिक सुरक्षा मामिलामा आर्थिक सुरक्षा, आतङ्कवाद र हातहतियार, जनसङ्ख्या व्यवस्थापन, लागू औषध कारोवार, सीमापार अपराध, साइवर अपराध, स्वास्थ्य सुरक्षा, वातावरणीय सुरक्षा, ऊर्जा सुरक्षा, खाद्य सुरक्षा, बसाइँसराइ र शरणार्थी सुरक्षा, मानवीय सुरक्षा जस्ता कम राजनीतिक विषयहरू पर्दछन् ।
कठोर सुरक्षा मामिलामा सैन्य तथा राज्य केन्द्रित परम्परागत सुरक्षा विषयहरू, नरम सुरक्षा मामिलामा गैर सैनिक तथा राज्य केन्द्रित नभएका समसामयिक सुरक्षा विषयहरू र मानवीय सुरक्षा मामिलामा विपद तथा सङ्कटबाट मानिसको रक्षा गर्ने विषयहरू पर्दछन् ।
आन्तरिक सुरक्षा मामिलामा आन्तरिक शान्ति सुरक्षा, आन्तरिक राजनीतिक तथा सामाजिक द्वन्द्व, सङ्गठित अपराध नियन्त्रण, सामाजिक अपराध निफ्न्त्रण, खाद्य सङ्कट, ऊर्जा सङ्कट आदिको समाधान तथा वातावरण प्रदूषण नियन्त्रण जस्ता मुलुकभित्रका सुरक्षा विषयहरू पर्दछन भने बाह्य सुरक्षा मामिलामा सीमा सुरक्षा, आतङ्कवाद नियन्त्रण, सीमापार अपराध नियन्त्रण, छिमेकी मुलुकहरूसँगको सम्बन्ध तथा अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा मुद्दामा साझेदारी जस्ता मुलुक बाहिरका कारणले जोखिम सिर्जना हुनसक्ने सुरक्षाका विषयहरू पर्दछन् ।
राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापनका चुनौती र समस्याहरू
राष्ट्रिय सुरक्षा कुनै पनि देशको अस्तित्व र समृद्धिका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। तर, विश्वव्यापीकरण, प्रविधिमा आएको परिवर्तन र विभिन्न भूराजनीतिक परिस्थितिहरूले गर्दा राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापनमा थुप्रै चुनौती र समस्याहरू उत्पन्न भएका छन्।
- आन्तरिक सुरक्षा चुनौतीहरू: यसमा देश भित्रबाट उत्पन्न हुने खतराहरू समावेश छन्, जस्तै:
- साम्प्रदायिक तनाव: जातजाति, धर्म वा वर्णमा आधारित साम्प्रदायिक तनाव र द्वन्द्व।
- राजनीतिक अस्थिरता: राजनीतिक अस्थिरता र सरकारमा बारम्बार परिवर्तनले गर्दा नीति कार्यान्वयन र दीर्घकालीन सुरक्षा योजनामा अवरोध सिर्जना हुन्छ।
- अपराध र आतंकवाद: संगठित अपराध, मानव बेचबिखन र अतिवादी गतिविधिहरू सहित अपराध र आतंकवाद।
- भौगोलिक अवस्थिति र सीमा समस्या:
- दुई शक्तिशाली छिमेकी देश भारत र चीनसँगको सीमा विवाद र त्यसबाट उत्पन्न हुने दबाब
- खुला सिमानाका कारण हुने अवैध व्यापार, मानव तस्करी, हतियारको ओसारपसार तथा घुसपैठ जस्ता अवैध गतिविधिहरूका कारण सीमा सुरक्षा चुनौतीहरू।
- भौगोलिक विकटताका कारण सुरक्षा निकायहरूलाई प्रभावकारी रूपमा परिचालन गर्न कठिनाइ।
- आन्तरिक सुरक्षा चुनौती:
- माओवादी विद्रोह जस्ता सशस्त्र द्वन्द्वबाट उत्पन्न हुने अवस्था।
- सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोगबाट फैलिने भ्रम र गलत सूचनाका कारण सामाजिक सद्भावमा खलल पुग्ने जोखिम।
- आर्थिक चुनौती:
- गरिबी र बेरोजगारीले गर्दा सामाजिक असन्तोष बढ्ने र सुरक्षा चुनौती थपिन्छ। व्यक्तिहरूलाई आपराधिक वा अतिवादी संगठनहरुमा संलग्न हुन प्रेरित गर्न सक्छ ।
- आर्थिक विकासका लागि आवश्यक पूर्वाधार निर्माणमा लगानी गर्न नसक्दा राष्ट्रिय सुरक्षामा नै असर पर्न सक्छ।
- आर्थिक असमानताले सामाजिक विभाजन र अस्थिरता सिर्जना गर्न सक्छ।
- भ्रष्टाचारले शासनलाई कमजोर बनाउँछ र संस्थाहरूमा जनताको विश्वास घटाउँछ।
- प्राकृतिक प्रकोप: प्राकृतिक स्रोतको दोहन र वातावरणीय क्षतिको कारण उत्पन्न हुने द्वन्द्वहरू
- भूकम्प, बाढी, पहिरो जस्ता प्राकृतिक प्रकोपले जनधनको क्षति गराउँछ र पुनर्निर्माणमा ठूलो चुनौती खडा गर्दछ।यस्ता प्रकोपहरूको समयमा हुने लुटपाट, चोरी जस्ता अपराधिक गतिविधिहरूले सुरक्षा व्यवस्थालाई कमजोर बनाउँछ।
- सामाजिक चुनौतीहरू:
- शिक्षा र स्वास्थ्यको कमी: शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको अभावले विकासमा बाधा पुर्याउन सक्छ र सामाजिक असमानता सिर्जना गर्न सक्छ।
- सामाजिक विभेद: लिङ्ग, जात वा अन्य कारकहरूमा आधारित सामाजिक भेदभावले सीमान्तीकरण र द्वन्द्व निम्त्याउन सक्छ।
- अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा चुनौती:
- आतंकवाद, लागूऔषध कारोबार जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय अपराधहरूले नेपाललाई पनि प्रभावित पार्न सक्छ।
- विश्वव्यापी महामारी, जलवायु परिवर्तन जस्ता विश्वव्यापी समस्याहरूले राष्ट्रिय सुरक्षालाई प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ।
- छिमेकी देशहरूबीचको तनावले नेपालको सुरक्षामा असर पर्न सक्छ।
- सुरक्षा निकायहरूबीचको समन्वयको अभाव:
- विभिन्न सुरक्षा निकायहरूबीचको समन्वय र सहकार्यको अभावले सुरक्षा चुनौतीलाई प्रभावकारी रूपमा सम्बोधन गर्न कठिनाइ हुन्छ।
- प्रविधिमा आएको विकाससँगै सुरक्षा निकायहरूले आफूलाई अद्यावधिक गर्न नसक्दा चुनौती थपिन्छ।
- भूराजनीतिक चुनौतीहरू: यसमा नेपालको दुई शक्तिशाली छिमेकी, भारत र चीन बीचको अवस्थितिबाट उत्पन्न हुने समस्याहरू र सन्तुलित सम्बन्ध कायम राख्ने आवश्यकता पर्दछन्। यसमा अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति र विश्वव्यापी शक्ति गतिशीलतालाई पनि समेटिएको छ।
समस्याहरू
- सुरक्षा निकायहरूमा क्षमता अभाव: स्रोतसाधन र तालिमको अभाव र पुरानो उपकरणहरू सहित सुरक्षा निकायहरूमा क्षमताको अभाव।
- सुरक्षा निकायहरू बीच समन्वयको कमी: सुरक्षा निकायहरू बीच समन्वयको अभावले सुरक्षा खतराहरूलाई प्रभावकारी प्रतिक्रिया दिन बाधा पुर्याउन सक्छ।
- कानूनको कार्यान्वयनमा कमजोरी: अप्रभावी पुलिसिङ, ढिलो न्यायिक प्रक्रिया र जवाफदेहिताको अभाव सहित कानून प्रवर्तनमा कमजोरीहरू।
- सूचनाको अभाव: सूचना र गुप्तचरको अभावले पूर्व चेतावनी र निवारक उपायहरूमा बाधा पुर्याउन सक्छ।
यी चुनौती र समस्याहरूलाई नेपाली भाषामा सही रूपमा व्याख्या गरेर, नीति निर्माताहरू र सुरक्षा पेशेवरहरूले राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापनको जटिलतालाई राम्रोसँग बुझ्न र त्यसलाई सम्बोधन गर्न प्रभावकारी रणनीतिहरू विकास गर्न सक्छन्।
यी चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्नका लागि निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:
- सबै प्रकारका सुरक्षा चुनौतीहरूलाई समेट्ने एक व्यापक राष्ट्रिय सुरक्षा नीति बनाउनु।
- सुरक्षा निकायहरूबीचको समन्वय र सहकार्यलाई बलियो बनाउनु।
- प्रविधिमा लगानी गरेर सुरक्षा क्षमतालाई अभिवृद्धि गर्नु
- नागरिक समाजको सहभागितामा सुरक्षा प्रणालीलाई बलियो बनाउनु।
- आर्थिक विकासलाई प्राथमिकता दिई गरिबी र बेरोजगारी न्यूनीकरण गर्नु।
- अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँगको सहकार्यलाई बढावा दिनु।
राष्ट्रिय सुरक्षा एक जटिल विषय हो र यसलाई सम्बोधन गर्नका लागि निरन्तर प्रयास आवश्यक पर्छ।